środa, 16 marca 2011

Owies - podstawowe informacje ogólne


Systematyka

Domena - eukarionty
Królestwo - rośliny
Klad - rośliny naczyniowe
Klad - rośliny nasienne
Klasa - okrytonasienne
Klad - jednoliścienne
Rząd - wiechlinowce
Rodzina - wiechlinowate
Rodzaj - owies


Owies - rodzaj roślin należących do rodziny wiechlinowatych, obejmujący około 35 gatunków, z których to większość stanowią rośliny uprawne; w stanie dzikim występują w basenie morza Śródziemnego i Azji Środkowej.
     W Polsce zaś dziko występującym gatunkiem jest głównie owies głuchy, uznawany za zwyczajny chwast – natomiast typowy uprawny to Avena sativa L (owies zwyczajny).

Morfologia


Kwiatostan owsa to wiecha o długości 10-30cm. Osią owej wiechy jest przedłużenie ostatniego międzywęźla, czyli osadka, którą podzielają węzły i międzywęźla. Z węzłów tych okółkowo wyrastają rozgałęzienia boczne, tworząc gałązki wiechy zakończone kłoskami – tzw. wiecha prosta.
Jednakże znacznie częściej, rozgałęzienia boczne są także poprzedzielane węzłami na międzywęźla, z których wyrastają rozgałęzienia I rzędu (wiecha podwójna), a z nich zaś następnie rozgałęzienia rzędu II (wiecha właściwa), zakończone pojedynczymi kłoskami.
     Ze względu na kształt wiech wyróżnia się dwa typy odmian hodowlanych owsa: o wiesze chorągiewkowatej i rozpierzchłej – w przypadku tej drugiej, gałązki boczne są ustawione pod różnymi kątami, co warunkuje różny jej kształt (rozstrzelona, krzaczasta, zwisła lub sztywna-wzniesiona).
     W wiesze kłoski mogą być 2-3 kwiatowe - stąd znajdują się tam 2-3 ziarniaki. Stosunek mas ziarniaków ma się jak 3:2:1 - pierwszy ziarniak (zewnętrzny) ma masę największą, drugi mniejszą, a trzeci najmniejszą. Skłonność do osadzania dwóch lub trzech ziarniaków jest dodatkową cechą już odmianową.

Rozwój


Owies jest rośliną dnia długiego. Krótki dzień wpływa na znaczne przedłużenie okresu wegetacji, długi natomiast skraca okres rozwoju wegetatywnego i powoduje szybsze wytworzenie wiech. Stanowi to kolejną przyczynę dużej wrażliwości owsa na opóźnienie siewu – im później się go dokonuje, tym dzień jest dłuższy, czyli zaznacza się wpływ warunków ograniczających produktywność wiech.
     Ze względu na okres wegetacji, owies może występować jako forma jara i ozima – u nas, w Polsce, uprawia się wyłącznie odmiany jare.
     Owies zaczyna kiełkować już w temperaturze 2-3 °C powyżej zera - w tychże warunkach proces ten przebiega jednak bardzo wolno; szybciej postępuje dopiero przy 5-7 °C.
Po 8-12 dniach od siewu, pojawiają się wschody – po nich to wkrótce rozpoczyna się wytwarzanie następnych liści i jednocześnie krzewienie w najbardziej sprzyjającej temperaturze 6-12 °C.
Strzelanie w źdźbła zachodzi najlepiej przy temperaturze 12-16 °C - wysokość ich łącznie z wiechą wynosi wtenczas 0,8-1,3m.
     Kwitnienie odbywa się na ogół przy zamkniętych plewkach; owies należy do roślin samopylnych, pomimo jednak czego, w około 6% dochodzi do zapylenia obcym pyłkiem. Jedna roślina kwitnie przeciętnie około 6-7 dni. W ciągu dnia kwitnienie najintensywniej przebiega między godziną 14 a 16, przy czym w dużej mierze zależy to od przebiegu pogody - wyższa temperatura, duża wilgotność powietrza oraz ciepły wiatr znacznie je przyspieszają. Deszcz i zimno natomiast - wstrzymują.
     Każda odmiana owsa kwitnie inaczej - jedne kwitną przed wykłoszeniem, inne zaś w czasie jego trwania lub zaraz po, a jeszcze inne wytwarzają kwiaty dopiero po wykłoszeniu.

Zastosowanie


Większość z rodzaju Avena stanowią gatunki dzikie i chwasty. Rośliną natomiast uprawną - stanowiącą ok. 90% upraw na świecie - jest przede wszystkim Avena sativa (owies zwyczajny).
Pozostałe to: A. strigosa, A. abyssinica, A. bizantina i A. fatua.
     Wyprodukowane w Polsce ziarno owsa w 80% przeznacza się na paszę, w 15% na materiał siewny, resztę zaś na cele konsumpcyjne – nadal i coraz to bardziej jednak poznawane są właściwości chemiczne owsa i znajduje się dla niego coraz to nowsze, różnorodne zastosowanie: w dietetyce, w lecznictwie, w przemyśle farmaceutycznym, kosmetycznym i chemicznym.

Uprawa


a) Rozprzestrzenienie upraw

Na świecie uprawia się owies na ok. 17,9mln ha, co stanowi 3% areału zajętego przez zboża. Średni plon z 1ha wynosi ok. 2 ton. Najwyższe plony z 1ha uzyskuje się w Irlandii (6t), Holandii (5,8t) i Anglii (5,5t). W Polsce uzyskuje się obecnie średnio plony rzędu 2,53 t/ha. Przed wojną, powierzchnia upraw owsa w Polsce wynosiła ok.1mln ha, jednakże w miarę rozwoju mechanizacji, gdy systematycznie zmniejszało się pogłowie koni, zmniejszał się też jego udział w strukturze zasiewów zbóż - teraz zajmuje więc ok. 6% (550tys ha).

Większość upraw tego zboża (owsa) zlokalizowana jest na półkuli północnej - pomiędzy 35 a 50 stopniem szerokości geograficznej. Zasięg uprawy owsa w krajach Europy Zachodniej dochodzi do północnych fiordów norweskich, a na południu do ujścia rzek francuskich, wpadających do Zatoki Baskijskiej. Roślina ta uprawiana jest również w Azji, Ameryce Północnej i Południowej, Australii i Nowej Zelandii. W górskich terenach uprawy sięgają wysokości 1000m n.p.m., a powyżej 700m n.p.m. jest jedynym uprawianym zbożem.
Warunki klimatyczne Polski umożliwiają uprawę owsa na terenie całego kraju, jednakże znaczenie tego gatunku zboża jest dość zróżnicowane w poszczególnych rejonach. Duży udział owsa w strukturze zasiewów obserwuje się w rejonach podgórskich i górskich oraz północnej i północno-wschodniej części kraju - ze względu na szczególnie korzystne warunki do jego uprawy.

b) Wymagania

Wymagania glebowo-klimatyczne warunkują zasięg uprawy owsa – który zaliczany jest do roślin klimatu umiarkowanego i wilgotnego; nie znosi dużych mrozów, ale jest odporny na przymrozki wiosenne.
Owies polecany jest do siewu na każdym rodzaju gleby, z wyjątkiem tych o wadliwych stosunkach wodnych oraz bardzo lekkich, suchych piasków.
Korzenie owsa mają bardzo dużą zdolność pobierania składników pokarmowych znajdujących się w glebie w formie trudno dostępnej dla innych zbóż – pod którym to względem owies je przewyższa (także i żyto). Owies, ponieważ jest mało wrażliwy na niedobory wapnia i ma bardzo dużą tolerancję na nadmiar jonów glinu i manganu, dobrze znosi nawet dość silne zakwaszenie gleby - w granicach pH 4,5-7,2. Najlepiej plonuje na glebach o pH powyżej 5,5.
Charakterystyczną cechą owsa, wyróżniającą go spośród innych zbóż jarych, jest jego duże zapotrzebowanie na wodę - zwłaszcza w okresie od strzelania w źdźbło do kłoszenia. Główną przyczyną dużego zapotrzebowania owsa na wodę jest wysoki współczynnik transpiracji.
Skutki niedoboru wody w tym okresie mogą być zniwelowane dostatkiem wody w następnych fazach rozwojowych tylko w niewielkim stopniu. W rejonach o opadach poniżej 500mm rocznie, czy o wybitnie suchym lecie zatem, owsa uprawiać się nie powinno.

c) Produkcja

W 2004 roku zebrano 25,9 miliona ton owsa z zasiewów o powierzchni 11666 tysięcy hektarów. Główni producenci to: Rosja (19,1%), Kanada (14,2%), USA (6,5%).
Polska - z powierzchnią zasiewów równą 520 tysięcy hektarów i zbiorami 1,4 miliona ton - plasuje się na czwartym miejscu (5,5% produkcji).
     Kierunki zmian w produkcji zbóż w Polsce są podobne do tendencji światowych. Charakterystyczną cechą jest tu zmniejszenie produkcji żyta i owsa przy równoczesnym wzroście wydajności z jednostki powierzchni uprawy. Spadek produkcji owsa w Polsce następuje jednak wolniej i jest wynikiem oddziaływania wielu czynników o charakterze ekonomicznym i agrotechnicznym - natomiast wzrost jego wydajności jest szybszy niż na świecie.
     Dzieląc owies na gatunki bierze się pod uwagę liczbę i morfologię chromosomów, kształt wiechy, pokrój rośliny, charakterystykę plew i plewek oraz sposób rozsiewania się (osypywania) – ostatnia ta cecha dotyczy tylko gatunków dzikich.

Hodowla


W hodowli właściwej (twórczej) owsa, jak i wszystkich zbóż, głównym celem jest wyhodowanie odmian nowych - o wyższym poziomie plonowania w stosunku do odmian uprawnych. Dzieje się tak, ponieważ plon i jego wielkość dla celów gospodarczych stanowią podstawowe kryterium oceny odmiany. W hodowli zbóż można zakładać zmianę niektórych cech fizjologicznych, składu substancji zapasowych ziarna, odporności roślin na niedobory wody czy na najczęściej spotykane patogeny - hodowla odpornościowa - odgrywa istotną rolę w ochronie przed fuzariozą.

W hodowli odpornościowej, znając biologię patogenu i rośliny gospodarza, należy tak dobierać materiał, aby naśladować istniejący w przyrodzie system współzależności. Należy zmierzać w stronę kompromisu w ten sposób, aby patogen nie tracił podstawy bytu przez wprowadzenie genotypów odpornych, wywierających na niego presje selekcyjną i zmuszających dany patogen do tworzenia coraz bardziej wirulentnych ras.
     Rozróżnia się wiele rodzajów odporności w zależności od przyjętego odniesienia - z genetycznego punktu widzenia rozróżnia się odporność poziomą i pionową. W hodowli odpornościowej konieczne jest wykorzystanie i połączenie genów odpornościowych w stadium siewki i rośliny dorosłej.
Metody hodowli odpornościowej nie różnią się od ogólnie przyjętych w hodowli – szczególnie zastosowanie tu znajdują: metoda krzyżowań zbieżno-wypierających i metoda krzyżowań wsteczno-wypierających w połączeniu z selekcją.

Choroby i szkodniki


W przypadku zdrowotności owsa najwięcej uwagi w badaniach poświęca się patogenom organów generatywnych Ustilago avenae (Pers.) Roster, Ustilago hordei (Pers.) Lagerth, oraz chorobom liści powodowanym przez Puccinia coronata Cda var. avenae Fraser et Led, Puccinia graminis Pers. f. sp. avenae Erikss et Hen., Drechslera avenae (Eidam) Scharif i Erisyphe graminis DC f. sp. avenae Marchal.
Niektóre z chorób przenoszone są za pośrednictwem materiału siewnego albo poprzez glebę, inne natomiast porażają uprawy owsa w okresie wegetacji. Do ważnych czynników obniżających wartości dekoracyjne traw - w tym także owsa - należą choroby grzybowe występujące na różnych organach roślinnych.

Gatunki owsa


- owies bizantyjski (Avena byzantina; jako jedyny nie występuje w Polsce)
- owies brodaty (Avena barbata Pott ex Link) – efemerofit
- owies krótki (Avena brevis Roth) – efemerofit
- owies nagi (Avena nuda L. em. Mansf.) – efemerofit
- owies płonny (Avena sterilis L.) – efemerofit
- owies pośredni (Avena × vilis Wallr., syn. Avena x hybrida Peterm.) – antropofit zadomowiony
- owies głuchy, owiesek (Avena fatua L.) – antropofit zadomowiony
- owies szorstki, o. owsik (Avena strigosa Schreb.) – antropofit zadomowiony
- owies jednostronny (Avena orientalis Schreb.) – gatunek uprawiany
oraz
- owies zwyczajny (Avena sativa L.) – na którym to, również uprawnym, gatunku skupimy tu największą uwagę, dalej a już w szczególe poznając tegoż zboża właściwości i wszechstronne zastosowanie :]


Źródło – tekst AiS*Nene [Owsiankowo]; lekka modyfikacja informacji
zawartych w Wikipedii

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

W imieniu autora przepisu - a także całej Grupy Owsiankowej - dziękujemy za komentarz! :]

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...